We toasten ‘26 literair tegemoet
GC Kontakt liep gezellig vol voor onze eerste activiteit in het nieuwe jaar. Een vijfendertigtal nieuwsgierigen vonden de locatie – jawel: de juiste locatie - en onder hen enkele nieuwe gezichten. Onze actie School-bib-bonnen leverde 12 bonnen op, die Helmut en Marlies zullen gaan overhandigen in GBS Mooibos. Het Bestuur droeg Helmut voor om samen met Christine Van Vlierden de Regio Brussel te vertegenwoordigen in de Algemene Vergadering van Davidsfonds vzw. Jan De Broeck zorgde naar goede gewoonte voor sfeerbeelden die gedeeld worden op de website van onze afdeling. De prosecco stond klaar en lekkere broodjes wachtten ons op… maar voordien zorgde onze spreker, Isabel Vermote, voor intellectueel en esthetisch vuurwerk!
TOAST LITERAIR : Leef/tijd of de kunst van het ouder worden - Causerie door Isabel Vermote
Op welke leeftijd ben je oud? Volgens wie? Trendsetters? Heersende vooroordelen? Je spiegel? Chronos neemt het op tegen Kairos, en omgekeerd. Een leestip: “De kunst van het ouder worden” van Jan Baars en Joep Dohmen. Aristoteles hield het op “Niet teveel praten”, want de oudere medemens zou “bang, zwak, wantrouwig, laf en praatziek zijn! Bij ouderen slaat het gevoel voor humor om in een neiging tot klagen”. U bent gewaarschuwd.
We zagen aan de hand van treffende voorbeelden het contrast tussen “de drie leeftijden” bij man en vrouw. Oude mannen (kunnen) pronken met een lange baard, die hen een schijn van wijsheid verleent. Vrouwen daarentegen worden veel vaker naakt afgebeeld dan mannen, en bij oudere vrouwen laat menig schilder een ongenaakbaar licht schijnen op tekenen van verval. Rodin, Claudel, Klimt, Picasso en zovele anderen dialogeren met de tand des tijds versus menselijke vormen…
Stereotypen zijn van alle tijden en culturen. Ook stereotypen over ouderen. Terwijl vrouwen door het heersende jeunisme dag- en nachtcrèmes worden aangesmeerd, gaat een alfaman als George Clooney door voor aantrekkelijk met zijn grijze haren en rimpels. Idem voor John Malkovitch met zijn kale knikker. Twee maten en twee gewichten.
Quinten Metsijs schilderde omstreeks 1513 een portret van een groteske vrouw. Die staat alweer in schril contrast tot zijn “Portret van een oude man”. Ligt het aan mij of aan het gebrek aan (vrouwelijke) hormonen, maar ik zag in beide gevallen een mannelijk hoofd. Alleen is het “vrouwen”-gelaat dysharmonisch door het uitstulpende voorhoofd, de bevreemdende uitdrukking en de rare neusgaten. Meer licht verzacht (paradoxaal) de trekken van de man in profiel. Ik denk niet dat dit toeval is. Alweer geniet de man het voordeel van de twijfel, zou je kunnen zeggen.
We zagen dat tekenen van veroudering zowel in de kunst als in de hedendaagse samenleving makkelijker “vergeven” worden aan mannen dan aan vrouwen. Het zal dan ook niet verbazen dat mannen op rijpere leeftijd worden geportretteerd in gezelschap van veel jongere vrouwen. Isabel vermeldde het niet, maar heden ten dage is het aantal me too schandalen niet bij te houden, en de lijst met de (schatrijke) vrienden van Jeffrey Epstein komt maar niet boven water…
In het doek Vanitas / Oude Kokette van Bernardo Strozzi wordt een dame van een zekere leeftijd op barokke wijze opgetuigd. Enig sarcasme is niet uit de lucht.
Een verheffende noot laat Grieks filosoof Plato horen. “Wijsheid komt met de jaren, ouder worden is een proces van verdieping, rijping en innerlijke verrijking”. De collectie met tachtig zelfportretten die Rembrandt van Rijn schilderde, geeft uiting aan dat rijpingsproces en de vluchtigheid van uiterlijkheid. Vanitas vanitatum…
Bekend zijn ook The Brown Sisters van Amerikaans fotograaf Nicholas Nixon. In 1975 begon hij zijn vrouw en haar drie zussen te fotograferen. Ieder jaar, en ze stonden steeds in dezelfde volgorde. Tegen 2021 had hij 47 portretten gemaakt. Alweer zien we de onzichtbare tijd zichtbaar gemaakt doorheen deze menselijke weerspiegeling.
Van Lucian Freud krijgen we in 1993 een mannelijk naakt met zijn “Schilder aan het werk, spiegelbeeld”. Herr Seele poseert bijna naakt, op een hoed na. De pessimist Arthur Schopenhauer zag het leven als een gemaskerd bal waarbij naar het einde toe de maskers worden afgenomen (en je dus symbolisch naakt achterblijft). James Ensor schildert zijn “Schilderend geraamte”. Raveel en Schiele flitsen nog voorbij.
Italiaans dichter, schrijver en humanist Francesco Petrarca zei “Als ik rust neem en het langzaamaan doe, ben ik dood voordat ik het weet”. Actief blijven is de boodschap. “Aging well together”, dat is de leidraad in het Center for Optimal Aging aan de Yale Universiteit. De Japanse schilder Hokusai schilderde zijn alombekende Grote Golf op drieëntachtigjarige leeftijd. Michelangelo en Titiaan werd beiden 88. Goya 82. Picasso 91. Alice Neel zei over haar eigen zelfportret: “Ik ben er dol op. Het laat op zijn minst een zeker verzet zien tegen alles wat fatsoenlijk heet”. Astrid Lindgren klom op haar tachtigste in bomen! “Je houdt alle leeftijden die je bent geweest in je. Soms komt de ene naar boven, soms de andere”. Ze werd 95. Simonne de Beauvoir is nog zo’n grote dame die actief en ambitieus bleef tot op hoge leeftijd.
Of nog de antropologe Jane Goodall, voeg ik er zelf aan toe. Ze werd 91. Sir David Attenborough werd geboren op 8 mei 1926 en is nog steeds onder ons! Leeftijd is relatief. Ouder worden daarentegen een onomstotelijk, onomkeerbaar, objectief proces. Een Chinees gezegde luidt: het is altijd later dan je denkt. Maar hoe we ons een bepaalde leeftijd voorstellen, hoe we hem beleven, hoe we ernaar streven om onze mogelijkheden op iedere leeftijd te optimaliseren, daarin ligt een stuk vrijheid en creativiteit. Bedankt dat je onze ogen opende en ons prettig, esthetisch en intellectueel stimuleerde, beste Isabel.
© John P. van Vreckem
Link naar foto's: https://photos.app.goo.gl/VvyqbPWPBuMsNAwk7